โครงการพัฒนารูปแบบชุมชน

โครงการพัฒนารูปแบบชุมชน

ความเป็นมาของโครงการ

บริบทพื้นที่ชายขอบชายแดน เด็กๆกำลังเติบโตอยู่ในระบบนิเวศบ่มเพาะที่ไม่เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาตนเอง และเผชิญกับปัญหาความเหลื่อมลำ้ทางสังคม โครงการพัฒนารูปแบบชุมชนสร้างเสริมสุขภาวะเด็ก และเยาวชน ในครอบครัวเปราะบาง พื้นที่ชายแดนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ” (หรือ “โครงการพัฒนารูปแบบชุมชน”) เกิดขึ้นจากการวิจัยที่ริเริ่มโดยสถาบันวิจัยประชากรและสังคมมหาวิทยาลัยมหิดล (วสป.) และมูลนิธิสุขภาพและการแบ่งปัน (มสป.) ด้วยทุนสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โครงการนี้บุกเบิกกลไกระดับชุมชนในการสร้างเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในครอบครัวเปราะบางภายใต้แนวคิด “เด็ก ลูกของชุมชน ทุกคนช่วยกันดูแล”

ความเป็นมาของโครงการ

บริบทพื้นที่ชายขอบชายแดน เด็กๆกำลังเติบโตอยู่ในระบบนิเวศบ่มเพาะที่ไม่เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาตนเอง และเผชิญกับปัญหาความเหลื่อมลำ้ทางสังคม โครงการพัฒนารูปแบบชุมชนสร้างเสริมสุขภาวะเด็ก และเยาวชน ในครอบครัวเปราะบาง พื้นที่ชายแดนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ” (หรือ “โครงการพัฒนารูปแบบชุมชน”) เกิดขึ้นจากการวิจัยที่ริเริ่มโดยสถาบันวิจัยประชากรและสังคมมหาวิทยาลัยมหิดล (วสป.) และมูลนิธิสุขภาพและการแบ่งปัน (มสป.) ด้วยทุนสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โครงการนี้บุกเบิกกลไกระดับชุมชนในการสร้างเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในครอบครัวเปราะบางภายใต้แนวคิด “เด็ก ลูกของชุมชน ทุกคนช่วยกันดูแล”

พื้นที่การทำงาน

จังหวัดอุบลราชธานี ประเทศไทย

  • ตำบลสองคอน อำเภอโพธิ์ไทร
  • ตำบลโดมประดิษฐ์ อำเภอน้ำยืน

กลุ่มเป้าหมาย

เด็กและเยาวชน

ครอบครัวเปราะบาง

เด็กและเยาวชน

ครอบครัวเปราะบาง

ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง

ผู้นำชุมชน

โรงเรียนและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กในชุมชน

รัฐบาลท้องถิ่น (กศน. พมจ. องค์การปกครองท้องถิ่น)

โรงพยาบาลและ รพ.สต.

ภาคประชาสังคมและบ้านพักเด็ก เยาวชนและครอบครัว

ผู้นำชุมชน

โรงเรียนและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กในชุมชน

รัฐบาลท้องถิ่น (กศน. พมจ. องค์การปกครองท้องถิ่น)

โรงพยาบาลและ รพ.สต.

ภาคประชาสังคมและบ้านพักเด็ก เยาวชนและครอบครัว

วัตถุประสงค์ของโครงการ

เพื่อพัฒนารูปแบบกลไกชุมชน องค์กรต้นแบบ ศูนย์การเรียนรู้ในการสร้างเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชน ครอบครัว โดยชุมชนเป็นเจ้าของ สามารถนำไปขยายผลได้

ผลลัพธ์ที่คาดหวัง

มีรูปแบบกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชนและครอบครัวเปราะบาง ใน 2 ตำบลนำร่อง

มีองค์กรต้นแบบดำเนินงานส่งเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในครอบครัวเปราะบางในพื้นที่ชายแดนอย่างน้อยตำบลละ 1 องค์กร

เด็กและเยาวชนจากครอบครัวที่เปราะบางได้รับการช่วยเหลือดูแลที่เหมาะสม จนสามารถจัดการปัญหารายบุคคล ครอบครัวอย่างได้ผลและยั่งยืน

องค์กรต้นแบบดำเนินการต่อเนื่อง เกิดนวัตกรรม เกิดชุดความรู้ เกิดความร่วมมือดำเนินการอย่างมีประสิทธิภาพ สามารถขยายผลองค์กรต้นแบบสู่พื้นที่อื่นๆ ได้

กิจกรรมโครงการ

1. การสำรวจข้อมูล

มสป.และแกนนำชุมชนได้ทำการสำรวจครัวเรือนในพื้นที่โครงการ ต.สองคอน อ.โพธิ์ไทร และต.โดมประดิษฐ์ อ.น้ำยืน เพื่อรู้จักเด็กทุกคนที่อยู่ในหมู่บ้าน โดยใช้เครื่องมือแผนที่เดินดิน แบบสำรวจฐานทุนชีวิตเด็กไทย แบบประเมินความสุข จากข้อมูลการสำรวจได้ร่วมกันวิเคราะห์และจัดลำดับความเร่งด่วน โดยกำหนดเป็น 3 กลุ่มสี คือสีแดง (เร่งด่วน) สีเหลือง (มีความเสี่ยง) และสีเขียว (ปกติ) และร่วมกับแกนนำชุมชนวางแผนในการจัดกิจกรรม

2. การคืนข้อมูลและการวางแผนแก้ไขปัญหาเด็ก เยาวชนในครอบครัวเปราะบาง
โดยใช้การวิจัยชุมชนแบบมีส่วนร่วม (CO-PAR)

การวิจัยแบบมีส่วนร่วม ให้แกนนำชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมอย่างเป็นขั้นตอนตั้งแต่ต้น และสร้างการเป็นเจ้าภาพร่วมในการดำเนินงานด้านเด็ก เยาวชน และครอบครัวเปราะบาง ภายใต้แนวคิด “เด็กลูกของชุมชน” เมื่อชุมชนมองเห็นประเด็นปัญหาและต้องการพัฒนาทักษะในการทำงานเพิ่มเติม มสป. จะจัดกิจกรรมพัฒนาศักยภาพให้ และสนับสนุนแกนนำชุมชนในการดำเนินกิจกรรมและสรุปบทเรียนการทำงานร่วมกัน

3. ชุมชนดำเนินการและเป็นกลไกขับเคลื่อนงานเสริมสร้างสุขภาวะเด็ก
เยาวชน ครอบครัวเปราะบาง (Community Driven)

กลไกชุมชนขับเคลื่อนงานเสริมสร้างสุขภาวะเด็ก เยาวชน ครอบครัวเปราะบาง ประกอบด้วย องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานรัฐในพื้นที่ แกนนำชุมชน แกนนำเด็กและเยาวชน จิตอาสา ร่วมกันดำเนินงานทั้งด้านการส่งเสริม ป้องกัน ปกป้องและคุ้มครอง เด็ก เยาวชน และครอบครัวที่อยู่ในชุมชน เช่น อบรมส่งเสริมอาชีพ อบรมการสื่อสารเชิงบวกในครอบครัว อบรมความรู้เรื่องเพศศึกษา ประชุมคณะทำงาน ประชุมช่วยเหลือรายกรณี เยี่ยมบ้าน ประสานงาน ส่งต่อ ฯลฯ

ความสำเร็จ

เกิดกลไกคณะทำงานเด็ก เยาวชน และครอบครัว มีโครงสร้างคณะทำงาน บทบาทหน้าที่ และมีผู้รับผิดชอบหลัก ออกแบบภารกิจหลักร่วมกันโดยยึดหลักจริยธรรมการทำงานด้านเด็ก เกิดรูปแบบการทำงานสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในพื้นที่ชายแดน เกิดแผนปฏิบัติการชุมชนเพื่อสร้างพื้นที่เล่น พื้นที่เรียนรู้อย่างสร้างสรรค์และปลอดภัย โดยอบต. ทั้ง 2 แห่งจัดตั้งศูนย์ประสานงานเพื่อช่วยเหลือ ส่งต่อ มีการช่วยเหลือ ส่งต่อ เด็ก เยาวชน ที่เผชิญปัญหา เข้าถึงรัฐสวัสดิการ หรือการช่วยเหลือในด้านอื่นๆ เช่น การรักษา อาชีพ การศึกษา โดยความร่วมมือของภาคีเครือข่ายการทำงานทั้งในระดับตำบล อำเภอ และจังหวัด

เกิดองค์กรต้นแบบดำเนินงานส่งเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในครอบครัวเปราะบางในพื้นที่ชายแดน เช่น ตำบลปกป้องคุ้มครองเด็ก ที่ดำเนินการโดย อบต. โรงเรียนส่งเสริมสุขภาวะ(การส่งเสริมโภชนาการอาหาร การปลูกผัก เลี้ยงปลา เพาะเห็ด การให้ความรู้เรื่องทักษะชีวิต อนามัยเจริญพันธุ์ การจัดทำกองทุนผ้าอนามัย) ชุมชนต้นแบบ ที่ร่วมสร้างระบบนิเวศน์การเรียนรู้ที่เป็นมิตร สร้างสรรค์ และปลอดภัยสำหรับเด็ก เยาวชน เช่น การอบรมการสื่อสารเชิงบวกระหว่างผู้ใหญ่กับเด็ก กิจการเพื่อสังคมสำหรับเด็ก เยาวชน เพื่อลดเวลาว่างมาเรียนรู้กระบวนการทำอาชีพและการคืนกำไรสู่สังคม กิจกรรมคู่หูดูแลสุขภาพผู้สูงวัย โดยเด็กๆ จับคู่ดูแลสุขสุขภาพผู้สูงอายุที่บ้าน มีนักบริบาลชุมชน (caregiver) เป็นพี่เลี้ยงให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด

กิจกรรมของโครงการฯ ได้สร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน หน่วยงานผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในระดับท้องถิ่น เกิดระบบนิเวศชุมชนที่ทำให้เด็ก เยาวชน ครอบครัวเปราะบาง ได้รับการปกป้อง ดูแล ส่งเสริมสุขภาวะ และความเป็นอยู่ที่ดีของเด็ก

เกิดกลไกคณะทำงานเด็ก เยาวชน และครอบครัว มีโครงสร้างคณะทำงาน บทบาทหน้าที่ และมีผู้รับผิดชอบหลัก ออกแบบภารกิจหลักร่วมกันโดยยึดหลักจริยธรรมการทำงานด้านเด็ก เกิดรูปแบบการทำงานสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในพื้นที่ชายแดน เกิดแผนปฏิบัติการชุมชนเพื่อสร้างพื้นที่เล่น พื้นที่เรียนรู้อย่างสร้างสรรค์และปลอดภัย โดยอบต. ทั้ง 2 แห่งจัดตั้งศูนย์ประสานงานเพื่อช่วยเหลือ ส่งต่อ มีการช่วยเหลือ ส่งต่อ เด็ก เยาวชน ที่เผชิญปัญหา เข้าถึงรัฐสวัสดิการ หรือการช่วยเหลือในด้านอื่นๆ เช่น การรักษา อาชีพ การศึกษา โดยความร่วมมือของภาคีเครือข่ายการทำงานทั้งในระดับตำบล อำเภอ และจังหวัด

เกิดองค์กรต้นแบบดำเนินงานส่งเสริมสุขภาวะเด็ก เยาวชน ในครอบครัวเปราะบางในพื้นที่ชายแดน เช่น ตำบลปกป้องคุ้มครองเด็ก ที่ดำเนินการโดย อบต. โรงเรียนส่งเสริมสุขภาวะ(การส่งเสริมโภชนาการอาหาร การปลูกผัก เลี้ยงปลา เพาะเห็ด การให้ความรู้เรื่องทักษะชีวิต อนามัยเจริญพันธุ์ การจัดทำกองทุนผ้าอนามัย) ชุมชนต้นแบบ ที่ร่วมสร้างระบบนิเวศน์การเรียนรู้ที่เป็นมิตร สร้างสรรค์ และปลอดภัยสำหรับเด็ก เยาวชน เช่น การอบรมการสื่อสารเชิงบวกระหว่างผู้ใหญ่กับเด็ก กิจการเพื่อสังคมสำหรับเด็ก เยาวชน เพื่อลดเวลาว่างมาเรียนรู้กระบวนการทำอาชีพและการคืนกำไรสู่สังคม กิจกรรมคู่หูดูแลสุขภาพผู้สูงวัย โดยเด็กๆ จับคู่ดูแลสุขสุขภาพผู้สูงอายุที่บ้าน มีนักบริบาลชุมชน (caregiver) เป็นพี่เลี้ยงให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด

กิจกรรมของโครงการฯ ได้สร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน หน่วยงานผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในระดับท้องถิ่น เกิดระบบนิเวศชุมชนที่ทำให้เด็ก เยาวชน ครอบครัวเปราะบาง ได้รับการปกป้อง ดูแล ส่งเสริมสุขภาวะ และความเป็นอยู่ที่ดีของเด็ก

รูปแบบกลไกปกป้องคุ้มครองเด็กในชุมชน ศูนย์ประสานงานปกป้องคุ้มครองเด็ก เยาวชนในระดับตำบล เป็นกลไกหลักในการประสานหน่วยงาน สร้างความร่วมมือเพื่อให้การดูแล ช่วยเหลือเด็กในชุมชนแบบไร้รอยต่อ

ต้นแบบ โรงเรียนสุขภาวะ โรงเรียนบ้านดอนชาด ตำบลสองคอน และโรงเรียนบ้านหนองขอน ตำบลโดมประดิษฐ์ จัดกิจกรรมสำหรับผู้ปกครองและบุตรหลาน เสริมสร้างความสัมพันธ์ในครอบครัวที่ดี ส่งเสริมสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดี และสนับสนุนให้ครอบครัวปลูกผักสวนครัวที่บ้านเพื่อความมั่นคงทางอาหารและทำให้เด็กมีภาวะโภชนาการที่ดีขึ้น
“รูปแบบการสื่อสารในครอบครัวเชิงบวก” ชุมชนท้องถิ่นส่งเสริมให้เกิดการสื่อสารเชิงบวกระหว่างผู้ปกครองและบุตรหลานผ่านการสนทนากลุ่มระหว่างผู้ปกครองและบุตรหลานของตน

ชุมชนต้นแบบ “สองคอนพื้นที่นี้ดีคัก” การทำงานส่งเสริมสุขภาวะเด็กปฐมวัย โดยการบรูณาทำงานระหว่างภาคส่วน จัดพื้นที่การเรียนรู้ส่งเสริมพัฒนาการเด็ก “กอด กิน เล่น เล่า”

Buddy Home Care คู่หูดูแลสุขภาพผู้สูงวัย เป็นความร่วมมือระหว่างชุมชนและโรงเรียน เพื่อเตรียมชุมชนเข้าสู่สังคมผู้สูงวัย โดย ครู อสม. Care Giver-CG ร่วมจัดอบรมให้ความรู้การดูแลสุขภาพผู้สูงวัยให้กับนักเรียน เด็กๆ จับคู่ร่วมเยี่ยมบ้านดูแลผู้สูงอายุ โดยมี CG เป็นพี่เลี้ยงให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด